Kort gezegd: wie in Nederland een AI-companion gebruikt, staat niet met lege handen, maar er is geen companionwet. De regels zitten in de AI-verordening van de EU, de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG), de regels voor de bescherming van minderjarigen en het consumentenrecht. Aan de prijzen veranderen ze weinig, aan wat de app je moet vertellen en hoe hij met minderjarigen om mag gaan des te meer.
Geen companionwet, wel een stelsel van regels
De AI-verordening (EU) 2024/1689 is het nieuwe kader. De verboden van artikel 5, bijvoorbeeld op manipulatieve technieken en het uitbuiten van kwetsbaarheden zoals leeftijd, gelden sinds 2 februari 2025. De transparantieplichten van artikel 50 gelden sinds 2 augustus 2026: wie rechtstreeks met een AI praat, moet dat te horen krijgen.
In Nederland is er geen nieuwe toezichthouder. Het toezicht is verdeeld over ongeveer tien bestaande autoriteiten. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) coördineren, en de AP houdt toezicht waar geen sectortoezichthouder is, ook op artikel 5 en de transparantieplicht van artikel 50. De uitvoeringswet bij de AI-verordening is nog een wetsvoorstel in voorbereiding: de internetconsultatie liep van 20 april tot 1 juni 2026.
De AP kijkt al langer mee. In februari 2025 onderzocht ze negen populaire chatbot-apps voor vriendschap en therapie. Ze waarschuwde voor verslavende elementen, voor apps die zich als echte mensen voordoen en voor risico's voor kwetsbare gebruikers in een crisis. Die apps zijn gebouwd op Engelstalige modellen en presteren in het Nederlands minder goed. AP-voorzitter Aleid Wolfsen zei dat chatbots duidelijk moeten maken dat je niet met een mens praat.
De AVG geldt voor elke app die gegevens van mensen in de EU verwerkt, waar het bedrijf ook zit. De AP houdt daar toezicht op.
Een blik op de VS ter vergelijking: tot november 2025 bestond daar geen wet speciaal voor AI-companions. Inmiddels hebben New York (van kracht sinds 5 november 2025) en Californië (SB 243, sinds 1 januari 2026) eigen regels, en volgens een tracker van de Transparency Coalition kwamen er in juli 2026 ruim een dozijn andere staten bij. Op federaal niveau is er geen wet, maar in september 2025 vroeg de Amerikaanse toezichthouder FTC zeven bedrijven, onder wie Character.AI, Meta, OpenAI, Snap en xAI, om uitleg over hoe ze kinderen en tieners beschermen. Europa nam een andere weg: geen companionwetten, maar gegevensbescherming, bescherming van minderjarigen en algemene AI-regels.
Wanneer de belangrijkste regels gelden. De data zijn de ingangsdata van de afzonderlijke regelingen.
Wat de regels vragen
De regels komen uit verschillende rechtsgebieden, maar vier gedachten keren steeds terug.
- Zeg dat het een AI is. Artikel 50 van de AI-verordening verplicht aanbieders hun systemen zo te ontwerpen dat mensen duidelijk worden geïnformeerd als ze rechtstreeks met een AI communiceren.
- Bescherm minderjarigen. De Digital Services Act (DSA) vraagt van online platforms die voor minderjarigen toegankelijk zijn een hoog niveau van privacy, veiligheid en bescherming. In de richtsnoeren van de Europese Commissie van 14 juli 2025 geldt zelfopgave van je leeftijd niet als leeftijdsverificatie. Een specifieke Nederlandse regel voor leeftijdscontrole bij AI-companions heb ik niet gevonden. De overheid adviseert wel om met sociale media te wachten tot je 15 bent, maar dat is een advies en geen wet.
- Ga rechtmatig en transparant met gegevens om. Zonder grondslag en begrijpelijk privacybeleid mag een app gesprekken niet verwerken. Je hebt recht op inzage, zonder dat je een reden hoeft te geven. De organisatie moet binnen een maand antwoorden. Hoe je dat aanpakt, staat in onze gids over een inzageverzoek.
- Maak opzeggen makkelijk. Heb je een abonnement online afgesloten, dan mag je het ook online opzeggen. Voor vrijwel alle abonnementen geldt een opzegtermijn van maximaal een maand, en na de vaste looptijd kun je op elk moment opzeggen.
Waar de regels staan en wie ze handhaaft
Dit is voor de aanbieders het belangrijkste deel, en indirect ook voor jou, want het bepaalt hoe serieus de regels worden genomen.
| Regeling | Onderdeel | Geldt sinds | Waar het op aankomt |
|---|---|---|---|
| AI-verordening, verboden | Artikel 5 | 2 feb 2025 | Manipulatieve technieken en het uitbuiten van kwetsbaarheden zijn verboden |
| DSA, minderjarigen | Artikel 28, richtsnoeren | Richtsnoeren sinds 14 jul 2025 | Zelfopgave van je leeftijd is geen leeftijdsverificatie |
| AI-verordening, transparantie | Artikel 50 | 2 aug 2026 | Melding dat je met een AI praat |
| Uitvoeringswet AI-verordening | Wetsvoorstel | Nog niet van kracht | In voorbereiding; AP en RDI coördineren het toezicht |
| AVG | Europese verordening | Van kracht | Inzage, wissen en klachten bij de Autoriteit Persoonsgegevens |
| Consumentenrecht | Bedenktijd, opzeggen | Van kracht | 14 dagen bedenktijd, met een uitzondering voor digitale inhoud |
De tabel geeft de stand van september 2026 weer. Data kunnen verschuiven als een regeling wordt aangepast.
De Autoriteit Persoonsgegevens over chatbot-apps voor vriendschap en geestelijke gezondheid.
Wat je er werkelijk van merkt
- Een melding of eerste bericht dat je met een AI praat. Bij sommige apps herhaalt die zich tijdens lange sessies. Dat betekent niet dat de app je verward vindt. Het is een wettelijke ondergrens voor iedereen.
- Het personage valt uit zijn rol als iets op zelfbeschadiging lijkt. Meerdere Amerikaanse staten schrijven dat voor, voor Nederland heb ik geen plicht gevonden. Veel aanbieders passen het wel wereldwijd toe. Automatische herkenning kan een donkere scène niet betrouwbaar onderscheiden van een echte uitspraak, dus reken op valse alarmen. Bij fictie is een korte opmerking buiten je rol vaak genoeg om de scène te laten doorgaan.
- Meer leeftijdscontroles. Character.AI schafte in november 2025 de open chat voor onder-18-jarigen af en gebruikt nu gedragssignalen, verificatie door derden en als terugvaloptie een identiteitscontrole. Andere apps gaan dezelfde kant op, vooral bij erotische inhoud.
- Minder ‘ik ben echt, echt waar’-momenten. Een personage dat volhoudt een mens te zijn, past slecht bij de gedachte achter artikel 50. Goede apps stellen dat bij.
Bepalend is waar jij woont, niet waar het bedrijf is gevestigd: ook een app die vanuit Cyprus wordt geëxploiteerd, moet zich aan EU-recht houden als hij zich op mensen in de EU richt. Dat dat in de praktijk niet altijd eenvoudig af te dwingen is, blijft een zwak punt.
Wat de regels niet dekken
Geen companionwet voor inhoud en persoonlijkheid. Hoe een personage zich gedraagt, welke herinneringen het bewaart en hoe lang chats worden opgeslagen, regelt geen speciale wet maar de AVG. Onze vier privacychecks blijven je beste hulpmiddel.
Betalingen. Abonnementsvallen, tegoedprijzen en terugbetalingen vallen onder het gewone consumentenrecht. Bij een online afgesloten dienst heb je in principe 14 dagen bedenktijd. Bij digitale inhoud kan de verkoper afspreken dat dit recht vervalt zodra het downloaden of streamen begint, maar dat moet hij je vooraf vertellen. Zie terugbetalingen en opzeggen.
De keuzes van volwassenen. Geen van de regels beperkt wat instemmende volwassenen met een companion doen. De inhoudsregels gaan over minderjarigen. Wel is het zonder toestemming verspreiden van seksueel beeldmateriaal van iemand strafbaar.
Waar je terechtkunt. Weigert een app je inzage of verwijdering, wend je dan eerst schriftelijk tot de aanbieder. Helpt dat niet, dan kun je een klacht indienen bij de Autoriteit Persoonsgegevens, kosteloos. De AP kan geen schadevergoeding toekennen; daarvoor kun je naar de rechter. Voor geschillen over abonnementen en betalingen is ConsuWijzer van de ACM de plek voor informatie. Ben je opgelicht, doe dan aangifte bij de politie.
Wat Europa al heeft gedaan
De Italiaanse toezichthouder Garante legde Luka Inc., het bedrijf achter Replika, een boete van 5 miljoen euro op, bekendgemaakt in mei 2025. Ze oordeelde dat er geen geldige grondslag voor de verwerking was, dat het privacybeleid niet transparant genoeg was en dat een dienst die zich alleen op volwassenen richtte geen werkende leeftijdscontrole had. Dezelfde toezichthouder had in februari 2023 het bevel gegeven waarna Replika de erotische rollenspellen abrupt verwijderde - dat verhaal staat in wanneer je AI-companion van de ene op de andere dag verandert. Een boete van de AP tegen een companion-app heb ik niet gevonden. Omdat de AVG overal in de EU gelijk is, laat de zaak wel zien wat een toezichthouder kan doen.
De praktische conclusie
De regels beschermen vooral mensen in hun slechtste momenten: minderjarigen en iedereen in een crisis. Voor volwassenen die een companion-app gebruiken voor gezelschap of plezier zijn de zichtbare veranderingen klein: een melding, af en toe een herinnering, een hulpnummer als een verhaal een donkere kant op gaat. De onzichtbare verandering is groter. Aanbieders lopen nu juridisch risico voor hoe hun personages zich gedragen, en dat maakt zorgvuldige apps zorgvuldiger en nalatige makkelijker herkenbaar.
Gaat het nu even niet goed met je: 113 Zelfmoordpreventie is dag en nacht en anoniem bereikbaar op 113 of gratis op 0800-0113, en voor alledaagse eenzaamheid kun je terecht bij De Luisterlijn op 088 0767 000. Bij acuut gevaar bel je 112.